|
Ngày Tết, dân tộc ta có nhiều phong tục hay,
đáng được gọi là thuần phong như khai bút, khai canh, hái lộc, chúc tết, du
xuân, mừng thọ... Từ trẻ đến già ai ai cũng biết, không nhắc thì thanh thiếu
niên cũng mua cho được cành hoa bánh pháo, nghèo cũng có chiếc bánh chưng, chai
rượu. Vì vậy xin miễn liệt kê dài dòng, để trao đổi một vài phong tục đáng được
duy trì phát triển.
Tống cựu nghênh tân: cuối năm quét dọn sạch sẽ
nhà cửa, sân ngõ, vứt bỏ những thứ rác rưởi, cùng làng xóm dọn dẹp nhà thờ, đình
chùa, đường sá phong quang, tắm giặt, cắt tóc, may sắm quần áo mới, trang trí
bàn thờ, lau chùi bàn ghế ấm chén và mọi thứ thức ăn vật dụng.
Nhiều gia đình nhắc nhở, dặn dò con cháu từ phút
giao thừa trở đi không quấy khóc, không nghịch ngợm, cãi cọ nhau, không nói tục
chửi bậy, không vứt rác viết vẽ bừa bãi. Cha mẹ, anh chị cũng không quở mắng,
tra phạt con em, đối với ai cũng tay bắt mặt mừng, vui vẻ niềm nở dầu lạ dầu
quen.
Đối với bà con xóm giềng dù trong năm cũ có điều
gì không hay không phải, điều nặng tiếng nhẹ hay xích mích gì đều xúy xoá hết.
Dầu có thực lòng hay không nhưng không để bụng, cũng không ai nói khích bác hoặc
bóng gió, ác ý gì trong những ngày đầu năm. Dẫu mới gặp nhau ít phút trước,
nhưng sau phút giao thừa coi như mới gặp, người ta chúc nhau những điều tốt
lành.
Hái lộc, xông nhà, chúc tết, mừng tuổi: ai cũng
hy vọng một năm mới tài lộc dồi dào, làm ăn thịnh vượng, mạnh khỏe tiến bộ,
thành đạt hơn năm cũ. Lộc tự nhiên đến, đi hai lộc (chỉ là một cành non ở đình
chùa, ở chốn tôn nghiêm mang về nhà), tự mình xông nhà hoặc dặn trước người "Nhẹ
vía" mà mình thích đến xông nhà. Bạn nào vinh dự được người khác mời đến xông
thì nên chú ý, chớ có sai hẹn sẽ xúi quẩy cả năm đối với gia đình người ta và cả
đối với bạn. ở thành thị thời trước, sáng mồng một, có một số người
nghèo gánh một gánh nước đến các gia đình giầu có lân cận và chúc họ "Lộc phước
dồi dào". Những người này được thưởng tiền rất hậu. Nhiều người không tin tục
xông nhà nhưng cũng phải dè dặt, chưa dám đến nhà ai sớm, sợ trong năm mới gia
đình người ta xảy ra chuyện gì không hay đổ tại mình "Nặng vía". Chính vì vậy,
đáng lẽ sáng mồng một đông vui lại hoá ít khách, trừ những nhà đã tự xông nhà,
vì tục xông nhà chỉ tính người đầu tiên đến nhà, từ người thứ hai trở đi không
tính.
Sau giao thừa có tục mừng tuổi chúc Tết. Trước
hết con cháu mừng tuổi ông bà, cha mẹ. Ông bà cha mẹ cùng chuẩn bị một ít tiền
để mừng tuổi cho con cháu trong nhà và con cháu hàng xóm láng giềng, bạn bè thân
thích. Lời chúc có ca có kệ hẳn hoi nhưng xem người ta thích nhất điều gì thì
chúc điều đó, chúc sức khoẻ là phổ biến nhất. Chú ý tránh phạm tên huý gia tiên,
tránh nhắc tới lỗi lầm sai phạm cũ, xưng hô hợp với lứa tuổi và quan hệ thân
thuộc. Chúc Tết nhưng người trong năm cũ gặp rủi ro tai hoạ thì động viên nhau
"Của đi thay người", "Tai qua nạn khỏi", nghĩa là ngay trong cái hoạ cũng tìm
thấy cái phúc, hướng về sự tốt lành. Kể cả đối với người phạm tội vẫn với thái
độ nhẹ nhàng, khoan dung. Nhưng, nhìn chung trong những ngày đầu năm, người ta
kiêng không nói tới điều rủi ro hoặc xấu xa.
Quanh năm làm ăn vất vả, ít có điều kiện qua lại
thăm hỏi nhau, nhân ngày Tết đến chúc mừng nhau, gắn bó tình cảm thật là đặm đà
ý vị; hoặc điếu thuốc miếng trầu, hoặc chén trà ly rượu, chẳng tốn kém là bao.
Hiềm một nỗi, nhiều người còn quá câu nệ, công thức ruờm rà, không chủ động được
kế hoạch. Nhiều vùng nông thôn, hễ đến chúc Tết nhau nhất thiết phải nâng ly
rượu, nếm vài món thức ăn gì đó chủ mời vui lòng, năm mới từ chối sợ bị giông cả
năm.
Quà Tết, lễ Tết: Bình thường qua lại hỏi thăm
nhau có khi cũng có quà, biểu lộ mối ân tình, nhưng phong tục ta đi lễ Tết vẫn
có ý nghĩa hơn, nhất là đi trước Tết càng quý. Loại trừ động cơ hối lộ quan trên
để cầu danh cầu lợi thì việc biếu quà Tết, tổ ân nghĩa tình cảm là điều đáng
quý. Học trò tết thầy giáo, bệnh nhân tết thầy thuốc, con rể tết bố mẹ vợ... quà
biếu, quà Tết đó không đánh giá theo giá thị trường. Nhưng cũng đừng nên gò bó,
câu nệ sẽ hạn chế tình cảm: Không có quà, ngại không dám đến. Dân tộc ta tuy
nghèo nhưng vẫn trọng nghĩa tình, "Lời chào cao hơn mâm cỗ".
Lễ mừng thọ: ở các nước Tây Âu thường mừng thọ
vào dịp kỷ niệm ngày sinh, ở ta ngày xưa ít ai nhớ chính xác ngày sinh tháng đẻ
nên vào dịp đầu xuân thường tổ chức mừng thọ lục tuần, thấp tuần, cửu tuần...
tính theo tuổi mụ. Ngày tết ngày Xuân cũng là dịp mọi người đang rảnh rỗi, con
cháu tụ tập đông vui.
Cũng vào dịp đầu xuân, người có chức tước khai
ẩn, học trò sĩ phu khai bút, nhà nông khai canh, thợ thủ công khai công, người
buôn bán mở hàng lấy ngày: Sĩ, Nông, Công, thương "Tứ dân bách nghệ" của dân tộc
ta vốn cần cù, ai cũng muốn năm mới vận hội hành thôn làm ăn suôn sẻ, đầu xuân
chọn ngày tốt đẹp, bắt tay lao động sớm, tránh tình trạng cờ bạc, rượu chè, hội
hè đình đám, vui chơi quá đà. Sau ngày mồng một, dù có mãi vui tết, hoặc còn kế
hoạch du xuân, đón khách, cũng chọn ngày "Khai nghề", "Làm lấy ngày". Nếu như
mồng một là ngày tốt thì chiều mồng một đã bắt đầu. Riêng khai bút thì giao thừa
xong, chọn giờ hoàng đạo bắt đầu không kể mồng một là ngày tốt hay xấu. Người
thợ thủ công nếu chưa ai thuê mướn đầu năm thì cũng tự làm cho gia đình mình một
sản phẩm, dụng vụ gì đó (nguyên vật liệu đã chuẩn bị sẵn). Người buôn bán, vì ai
cũng chọn ngày tốt nên phiên chợ đầu xuân vẫn đông, mặc dầu người bán chỉ bán
lấy lệ, người đi chợ phần lớn là đi chơi xuân.
Cờ bạc: Ngày xưa các gia đình có nề nếp quanh
năm cấm đoán con cháu không được cờ bạc rượu chè nhưng trong dịp tết, nhất là
tối 28, 29; gia đình quây quần bên nồi bánh chưng thì ông bố cho phép vui chơi,
có cả trẻ con người lớn những nhà hàng xóm, những gia đình thân cận cùng vui.
Tam cúc, cơ gánh, cờ nhảy, cờ tướng, kiệu, chắn, tổ tôm... ai thích trò nào chơi
trò ấy. Đế lế khai hạ, tiễn đưa gia tiên, coi như hết Tết thì xé bộ tam cúc,
thu bàn cờ tướng, cất bộ tổ tôm hoặc đốt luôn khi hoá vàng.
Tóm lại, ngày Tết là ngày tiêu biểu cho truyền
thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc. Giá như phát huy thuần phong mỹ tục đó, từ
gia đình ra xã hội, ai ai cũng đối xử với nhau trên thuận dưới hoà, kính giá yêu
trẻ... thì đất nước quê hương sẽ tươi đẹp, giàu mạnh, bộ máy pháp luật bớt đi
bao nhiêu khó khăn. |
